۱۳۹۸ سه شنبه ۳ ارديبهشت
منشور اخلاقی
عناوین این صفحه
  • شماره 638
  • 8 صفحه
  • ۱۳۹۸ دوشنبه ۲۶ فروردين
  • اِلأِثنين ٩ شعبان ١٤٤٠
  • Monday 15 Apr 2019
کد خبر: ۴۲۱۷

صادرات صنایع فرهنگی جایگزینی مطلوب برای صادرات نفتی

 

زهرا گلیج

این مطلب به موضوع صنایع فرهنگی میپردازد که صنایع خلاق از آن قوت می‌گیرد. تعریف صنایع فرهنگی، وضعیت صنایع فرهنگی در کشورهای مختلف، تعریف مفهوم صنعت نرم و تجربه یکی از کشورهای توسعه یافته یعنی ژاپن در این حوزه به عنوان یکی از کالاهای مهم صادراتی مورد توجه و بررسی قرار گرفته است.

صنایع فرهنگی

مفهوم صنایع فرهنگی یا صنعت فرهنگ (به آلمانی: Kulturindustrie) در زمان جنگ جهانی دوم و در مکتب فرانکفورت برای توصیف صنعت قدرتمند فیلم‌سازی آمریکا به وجود آمد. براساس تعریفی متداول، صنایع فرهنگی متشکل از بنگاه‌هایی است که برای عموم مردم، اطلاعات و سرگرمی‌های آموزشی، علمی و فرهنگی در شکل‌های گوناگونی طراحی، تهیه و تکثیر می‌کنند. هدف این صنایع، مفهوم‌سازی، هماهنگ‌سازی، تولید و ارتقا و تجارت کالاهای فرهنگی در قالب‌های مختلف اعم از کتاب، مجله، روزنامه، فیلم، محصولات صوتی، تصویری، نوار ویدئو و کاست، نرم‌افزار، لوح فشرده است. در جهان امروز، صنایع فرهنگی سهم بسزایی در دسترسی افراد به اطلاعات، آموزش و فرهنگ و همچنین اشتغال‌زائی دارند و نقش مهمی در ارائه تصویر فرهنگی یک کشور یا ملت و ایجاد جایگاه مناسب در اقتصاد بین‌المللی ایفا می‌کنند.

صنایع فرهنگی به گونه‌ای از صنعت اطلاق می‌شود که به خلق ایده، تولید، توزیع محصولات و خدماتی می‌پردازد که ماهیت فرهنگی دارند و مخاطب آنها جنبه‌ها و ابعاد فرهنگی فرد و جامعه است و از آنجایی که تولید محصولات و خدمات فرهنگی بر انواع صنایع فرهنگی اشاره دارد.

انواع صنایع فرهنگی

صنایع فرهنگی هنری: شامل سینما، تئاتر، هنرهای تجسمی، موسیقی، نمایشگاه‌های هنری صنایع دستی، دکوراسیون و طراحی

صنایع فرهنگی چندرسانه‌ای: ماهواره، رادیو و تلویزیون، وب سایت‌های اینترنتی و تبلیغات

صنایع فرهنگی مکتوب: کتاب، نشریات و روزنامه‌ها

صنایع فرهنگی سرگرمی: موزه داری، جشنواره‌ها، تفریحات، گردشگری، اسباب بازی و بازی‌های رایانه‌ای خلاقیت، مهارت، دانش و استعداد تولیدکنندگان آن استوار است صنایع فرهنگی را صنایع خلاق نیز می‌گویند.

وضعیت صنایع فرهنگی در کشورهای جهان

کشورهای در حال توسعه در مقایسه با کشورهای توسعه یافته به فروش مواد خام نفتی گرایش دارند در حالی که در کشورهای توسعه یافته درآمدسازی به سمت صنایع خلاق است. نمودار زیر مقایسه میزان استفاده کشورهای در حال توسعه و توسعه یافته در بخش‌های مختلف صنایع را نشان می‌دهد.

 

 
  Text Box: سهم گروه اقتصادی در صادرات جهانی کالاهای خلاق ۲۰۱۵

 

 

 

در میان کشورهای در حال توسعه، حجم فعالیت‌های فرهنگی اقتصادی کشورهای اسلامی کم است برای نمونه می‌توان به صنعت کتاب و سینما اشاره کرد: کتاب، مجله و روزنامه از مهمترین محصولات فرهنگی به حساب می‌آید. به عنوان مثال میانگین جهانی روزنامه‌های منتشر شده در کشورهای در حال توسعه به ازای هر صد نفر، ۷۱ نسخه است در حالی که این شاخص برای کشورهای توسعه یافته ۵۷۱ نسخه و کشورهای عربی ۷۷ است یعنی ۵۷۱۲ برابر کشورهای عربی است. همچنین لازم به ذکر است که درآمد بازار کتاب ۵۷ میلیارد دلار است و حجم تولید جهانی کتاب به ۳۵۸۰۰ کتاب در سال می‌رسد که سهم هر شهروند کشورهای صنعتی از این بازار ۲۷۸ کتاب و شهروندان کشورهای در حال توسعه ۲۲ کتاب است که نسبت نامتوازن ۷۷۸ برابری را نشان می‌دهد. سینما، دومین صنعت مهم فرهنگی است. در این صنعت شمار زیادی از افراد در زنجیره تولید مشغول به کار می‌شوند. فیلم‌نامه، بازیگر، عکاس، کارگردان، مهندس صدا، ترانه سرا، خواننده در این صنعت فعال هستند. این صنعت که قبلاً ۵۰ حرفه را دربر می‌گرفت امروزه مشتمل بر ۷۰۰ حرفه است. سینمای روز و حرفه‌ای به سرمایه‌گذاری اساسی و فناوری پیشرفته نیاز است. وضعیت صنعت تولید فیلم در جهان را می‌توان به چهار دسته تقسیم کرد:

  • تولید فیلم بالا با تولیدات خوش ساخت و آمار بیش از ۲۰۰ فیلم در سال که توسط بخش خصوص تامین می‌شود.
  • کشورهای اروپای غربی با میانگین ۴۵۰ فیلم در سال که فیلم‌ها به زبان‌های مختلف بوده و معمولاً از حمایت و منابع دولتی برقرارند.
  • برخی کشورهای آسیایی با تولید انبوه فیلم سالانه نظیر هند با ۳۸۷ فیلیپین با ۷۲۵ هنگ کنگ با ۸۷۷
  • تولید فیلم متوسط بین ۵۰ تا ۷۷۷ فیلم در سال با وضعیتی ناپایدار و بی نظم وابسته به شرایط تکنیکی، اجتماعی  و اقتصادی:
  • آسیا؛ کشورهای با تراکم جمعیتی بالا مانند تایلند ۷۷۷ و پاکستان ۵۷
  • آمریکای لاتین: برزیل ۳۵، آرژانتین ۷۱ و مکزیک ۵۰
  • اروپای شرقی کشورهای عربی و اسکاندیناوی: دارای تولید متوسط ۵۰ تا ۷۰ فیلم
  • تولید فیلم پایین: بیش از ۱۰ کشور با تولیدات ضعیف سمعی و بصری که ویژگی‌های متفاوتی نیز با هم دارند.

براساس آمارهای آنکتاد چین در بین کشورهای در حال توسعه، به عنوان بزرگترین صادرکننده صنایع خلاق بوده است. صادرات کالاهای خلاق چین با سه برابر افزایش از ۳۲ میلیارد دلار در سال ۲۰۰۲ بیش از ۱۲۵ میلیارد در سال ۲۰۱۵ میلادی رسیده است که معادل رشد ۱۴.۷ درصدی در سال است. صادرات چین نه تنها نشانگر توانایی این کشور در تولید و آمیختن محصولات سنتی با فناوری پیشرفته است بلکه این واقعیت را نشان می‌دهد که بسیاری از کالاهای خلاق تولید و صادر شده توسط چین در سایر کشورها طراحی یا ایجاد شده‌اند. نمودار صفحه بعد این مقایسه را به خوبی نشان می‌دهد.

Text Box: جایگاه نخست چین در میان ۱۰ صادرکننده برتر

تعداد کمی از کشورهای در حال توسعه در بین ۲۰ کشور بزرگ و برتر در بازار محصولات خلاق قرار دارند. مفهوم دیگری که به عنوان مفهوم نرم معرفی شده است و نشان از اهمیت صنایع فرهنگی دارد. این مفهوم را جوزف نای، دانشمند برجسته علم روابط بین‌الملل و معاون وزیر دفاع آمریکا مطرح کرد. قدرت نرم در معنای اولیه آن که در دهه ۱۹۹۰ مطرح شد به این صورت بود که شخصیت بین‌المللی ایالات متحده از وضعیت «قدرت سخت» امنیتی دوره جنگ سرد تغییر کرده و مبتنی‌ بر دیگر منابع فکری قدرت است. با ظهور صنایع فرهنگی، رقابت در حوزه فرهنگ نیز به طور حیرت‌انگیزی در جریان است. به طوری‌که یکی از نام‌های عصرکنونی را عصر انفجار فرهنگ‌ها عنوان کرده‌اند و به همین لحاظ بسیاری از اندیشمندان، قرن ۲۱ را قرن فرهنگ نامیده‌اند و معتقد هستند رقابت‌ها از حوزه اقتصاد به حوزه فرهنگ منتقل می‌شود و خود اقتصاد نیز ماهیت فرهنگی به خود می‌گیرد. همان‌طوری که هیچ صنعتی بدون بازاریابی نمی‌تواند به رشد خود ادامه دهد و همه صنایع چه در ظهور و چه در ادامه حیات و رشد خود، وابسته به بازاریابی هستند. صنایع فرهنگی نیز بدون بازاریابی نمی‌تواند رشد و نمو کنند و این صنایع، متناسب با ماهیت خود به بازاریابی فرهنگی نیاز دارند.

اهمیت این موضوع ماهیت فرهنگی برای اقتصاد تا حدی است که کشورهای توسعه یافته به این سمت جهتگیری کرده اند به عنوان مثال کشور ژاپن در این حوزه تمرکز ویژه ای نموده است.

وزارت اقتصاد، بازرگانی و صنعت ژاپن صدور محتوای رسانه‌ای را جزو اولویت‌های خود قرار داده است زیرا معتقد است سبب بهبود وجهه خارجی ژاپن و اقبال مردم دیگر کشورها به کالاهای ژاپنی می‌شود که به این پدیده «اثر موجی»(Ripple effects) می‌گویند. نخستین اثر این است که صادرات محتوای رسانه‌ای و فرهنگی سبب افزایش نفوذ به بازارهای هدف است. اثر دوم این است که می‌توان از طریق رسانه، کالاهای ژاپنی را تبلیغ و ترویج کرد. سومین اثر این است که سبب رونق گردشگری ژاپن می‌شود. پس از آنکه کارگردان ژاپنی ایوای شونجی فیلم خود باعنوان «نامه عاشقانه» را در شهر اوتارو در شبه‌جزیره هوکایدو فیلم‌برداری کرد و این فیلم در سینماهای کره‌جنوبی نمایش داده شد، تعداد گردشگران کره‌ای که از این شهر بازدید کردند، به‌صورت قابل توجهی افزایش یافت. فیلم‌ها و سریال‌های تلویزیونی ژاپنی نقش مهمی در تغییر الگوهای سفر گردشگران خارجی به ژاپن داشته است. آخرین اثر این است که رونق صادرات محتوای فرهنگی و رسانه‌ای به‌طور طبیعی سبب گسترش شناخت فرهنگ ژاپن و علاقه به این کشور می‌شود. آمارهای بنیاد ژاپن نشان می‌دهد که تعداد علاقه‌مندان به یادگیری زبان ژاپنی در کشورهای خارجی افزایش یافته است که یکی از دلایل اصلی آن صادرات انیمیشن‌های ژاپنی و کتاب‌های مصور این کشور بوده است. (منبع: برداشتی از مقاله استاد دانشگاه واسدا که توسط رایزن فرهنگی ایران در ژاپن به خبرگزاری مهر داده است.)

تاثیرات توجه به صادرات صنایع فرهنگی علاوه بر آورده مالی مستقیم برای کشورها در برندسازی کشورها در جهان کمک شایان توجهی می‌کند و با ساخت فیلم‌ها و محصولات فرهنگی می‌توان به ترویج صنعت گردشگری کشور و رونق آن کمک کرد و از سوی دیگر به شناخت و ترویج کشور اقدامات ارزنده‌ای انجام داد که به شناخت فرهنگ غنی ایرانی در سطح جهانی در لایه‌های مختلف اجتماعی نفوذ کرد اما علاوه بر همه این اهداف اگر فیلمها و محصولات فرهنگی ایرانی به درستی در دنیا ترویج و صادر شود به صادرات سایر محصولات ایرانی کمک کند. یکی از مواردی که باید مورد توجه مسئولان در امر صادرات محصولات غیر نفتی قرار گیرد صادرات نرم یا صادرات محصولات فرهنگی با طیف مختلفی از فیلم‌ها، کتاب محصولات رسانه‌ای و انیمیشن و بازی‌های رایانه‌ای است به صادرات سایر محصولات نیز کمک قابل توجهی نماید و به توسعه پایدار اقتصادی کمک کند.

ارسال دیدگاه شما

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیر سیستم منتشر خواهند شد
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهند شد
  • پیام هایی که به غیر از زبان پارسی باشد منتشر نخواهند شد
عنوان صفحه‌ها